|
 | |
 |
4884288 Visitadores dae su 20.10.2000 |
 | |
©2000-2010
Edizioni Condaghes
Web Design:
MAGICA Servizi Informatici
A, a, prep: ai 1  sa prima lítera de s'alfabbetu est unu sinnu chi rapresentat unu sonu vocale abbertu, largu, e prepositzione: cun carchi cussonante in comintzu de peràula, pro una tzerta abbitúdine de sa limba sarda, càmbiat in "ai" (as. ai como, ai cussu, ai cue = nr. aigòmo, aigússu, aigúe: iant arropau fintzas e ai custu), cosa chi no faghet pro su prus, ca benindhe coment'e prep. de peràulas latinas chi finin cun cussonante (ac, ad, aut) afortit sa cussonante de comintzu de peràula chi s'agatat imbia: fagher a casu (= nr. acàsu), intrare a domo (= addòmo), leare a fidu (= afídu), iscrier a pinna (= apínna), a minore (= amminòre), a sanu (= assànu), a su sero (= assusèro), a tie, a tui (= atíe, atúi); un'impreu mannu tenet sa "a" cun sos vrb. pro fagher su tempus bnd. e si ponet cun su vrb. "àere" (ind. pres.) prus s'inf. de su vrb. in argumentu (candho custu comintzat cun /a/ etotu, sa "a" si pèrdede): apo a nàrrere, as a fàghere, at a bídere, ap'a biri, eus a circai, eis a ligi, ant a gosai, ap'andhare, as allichidiri), gai comente s'impreat pro fagher su cund. in camp. (ind. imp. + a + inf.: em'a stimai, iast a podi fai, iat a benni, emus a narri, estis a cantai, iant andai); cun sos vrb. s'impreat fintzas de àteru betu: pro inditare bisonzu, apretu = èssere + a + inf. (fut a ndhe bocare su dinare límpiu, fut a torraremus, fit a coitare, fit a triballare che macos, fit a s'irboligare, est a fàghere e no a istare a su pessa pessa! ¸ est a si movi, e no a fai preitza! ¸ pro isse fit a si ndhe ammachiare, ca sa fémina fit dechida e de manos bonas); in sas dimandhas = a + ind. (- a mosset custu cane? ¸ - a bi sezis? ¸ ma Deus a b'est? ¸ a lu faghimus un'isperimentu, giaghi deo a lu fagher prontu so? ¸ a ti ndh'ammentas de cudhos passados annos chi faghimis sonnos mannos? ¸ a dhu bidi, su secretàriu, chi apu fatu bèni a ndi dh'artziai?); a zisa de art. cun sos vrb. a s'inf. cherindhe inditare netzessidade, cosa chi si cheret o fintzas solu si su vrb. inf. est suzetu de sa fràsia (a bentuai candu tirat bentu!, a torrare a inoghe a cras!, a pasare a sa fossa!, a triballare no rechedit a su mandrone, a narrer no est a fàghere, a manigare est fatu, a certai no mi pràxidi, a bochire tocat a Deus); cun su vrb. "èssere" + númene pl. = àteru vrb. (èssere a ohis = esser nendhe "Ohi!", est a odheos = nendhe "Odheu!", so a túnchios = tunchiendhe, semus a boghes = abboghinendhe, sos batos sun a màulos = maulendhe, est semper a irrocos = irrochendhe, a irbariones = irbarionendhe, a prentos = sufrindhe dolore de mata); cun su vrb. "torrare" + àteru vrb. inf. inditat cosa chi si repítidi (torro a narrere = naro torra, torramus a abbaidare = abbaidamus torra, torras a preguntai = preguntas torra, dh'anti torrau a scaresci = dh'anti scarésciu torra, un'àtera borta); sa /a/ est desinéntzia fémina de sos nm. e agt. mascros chi essin in -eri (panateri - panatera, posteri - postera, bandhuleri - bandhulera, bantaxeri - bantaxera) e de sos agt. chi essin in -u (artu - arta, béciu - bècia, bellu - bella, fridu - frida, longu - longa, mannu - manna, piticu - pitica, turpu - turpa)  cumpl.'diretu': nara, tue a l'amas a Deus? ¸ gatu cassat a topi, topi roit a loru ¸ no lessast intrai a nisciunus! ¸ apo cramadu a isse ¸ ant'iscutu a su pipiu ¸ ischiat a lezer e a iscríere ¸ apu nâu a ti transiri! ¸ eis a connosci a mimmi! ¸ at chérfidu Deu de mi lassare sanu a babbu meu (Sozu) ¸ a los bies como a fizos meos? (S.Spiggia) ¸ at cramadu a su babbu ¸ est pranghenne a tie e a sa malasorte (A.Pau) ¸ fia sonniendhe a tie ¸ sa genti sciiat a chi fiat, cussu ¸ ¸ acumpanzat su suzetu si est pronúmene: siant iscomunigaus a chini nd'at fatu prexu! ¸ custu dh'issit solu a cine dh'at provau ¸ dh'ant'a nâi a chini seu dèu ¸ est a chie si ndhe fàghede ¸ su coru miu no tenit a chini dh'allirgai 2. calidade: a pisedhu, a mannu, a betzu, a sanu, a malàidu ¸ t'istimaian a sana, ma como chi ses morta raramente una ’orta ndhe faedhan sentza dolu e pena (A.Casula) ¸ est mortu a pitzinnu ¸ no apo deunadu in pitzinnia e dias cherrer chi deune a betzu? ¸ in istiu s'erba est a fenu ¸ mellus chi fessi mortu de pitiu po no sufriri tanti pena a mannu ¸ su pudhoni est unu pilloni a peis arrúbius 3. aina: segare a lepa, triballare a tzapu, corpare a fuste, iscrier a pinna, andai a cuadhu, papai a fruchita ¸ fiat a picu e a lantioni scarravonendi po ndi bogai su giru de su dinai ¸ abrili at mortu su babbu a fríusu ¸ fiant guturadas fatas a telàrgiu ¸ tenídela a fitas de pane e a càlighes de abba fintzas chi no móridi! ¸ nci dh'ant a bogai a sonu de corru ¸ tenet su bestiàmine a proendha 4. avb.de manera: faedhare a sa bona, andhare a pes traza traza, fagher sa cosa a sa lestra, fuedhai a craru, istare a sa muda, andhare a rugadura, istare a sa sétida, manigare a sa ritza ¸ a bonas o a malas bi lu fato fàghere! ¸ a bículu bículu che lu faghimus totu ¸ a pagu a pagu semus andhendhe addainanti ¸ leare a mossos, segare a mossu, leare a trubbu, fagher a rugadura, narrer a pessamentu ¸ dare, leare, fagher sas cosas a duas a duas, a pagas a pagas ¸ ¸ avb. de tempus: a dedie, a totu noti, a primu noti, a sa friscura ¸ a s'assegus l'at nâdu totu ¸ custu trabballu dh'apu fatu a mengianu ¸ a sa de tres dies Cristos est torradu a biu ¸ ¸ avb.de logu: ghiramus a bidha ¸ andaus a domu ¸ est apalas de su monte ¸ essimus a campu ¸ nci dh'anti ghetau a galera ¸ a inoghe! ¸ a pregare a crésia! 5. iscopu o ue che agabbat una cosa: besside a bídere! ¸ benide a bos combidare! ¸ su cunzadu est chentza pàschidu ca lu semus lassendhe a fenu ¸ custu lu dao a tie ¸ dh'apu nâu a mamma ¸ semus andhendhe a s'olia, a landhe ¸ so pessendhe a triballare ¸ a su fogu! a su fogu! [andai a dhu studai!]  a, ad  à  a (alphabet letter), in, at, to  a (Buchstabe des Alphabetes), an, in, zu.abà, avb: abale, abali in custu mamentu, a su tempus nostru  commo, galu 1, immoi | ctr. tandho, posca abà mi pasu un'iscuta arrumbadu in chist'oru  tpc adèsso maintenant now jetzt, nun.àba, nf: ala, àua mermu de sa carena de sos puzones chi lis permitit de bolare; parte de sos ariopranos; sigomente sas alas sun una a cada costazu, s'impreat cun su sinnificadu de "bandha", "parte" bandha, cherru, palte  csn: abberrer o isterrer sas alas = bogai is alas po bolai, bolai; a cal'ala m'apo a dare?! = comenti ap'a fai?!, ite médiu ndhe leo?!, cali scioberu depu fai?; dàresi a un'ala = trocirisí, ponnirisí a una parti; pèndhere a un'ala = ispendhentare; fagher s'ala a unu = fàghereli sa parte, is partesas, difendendidhu; dare ala a unu = iscurtàrelu, dàreli atentzione e ponner mente; donai alas a unu = dàreli alidantza; segai o spitzai is alas a unu = leàreli sas fortzas; fai calai o abbasciai is alas a unu = abbirgonzàrelu male; pigai o pesai alas = leare àrchidos, crèresi tropu, pigai tropu cunfiantza; pinnicai is alas = in suspu, mòrrere; a s'al'e intro, de fora, de… = a parti de aintru, de foras,…; ala de nasu = pinna, càriga, nàstula; ala de cossu, de giponi, de bentone, de camisa = coedha; furriare una bestimenta a s'ala mala = pònniri sa parti de aintru, aundi si bit sa cosidura, a parti de foras; sas alas de su pische = itl. pinne; sas alas de su fígadu = itl. lòbo; ala de mata = naes, fustes birdes; un'ala ’e tempus = unu tantu de tempus (meses, annos); un'ala de líbberu = una pàzine; un'ala de bestiàmene = unu tallu, una cedha; girai alas alas = istare a inghíriu de carchi cosa, totu ororu de fora puzone mannu zughet alas mannas, puzone minore alas minores ¸ subra sas alas de su pensamentu isparit cun sas nues che majia (A.Dettori) 2. apustis de tanta matana si che agateit ai cudh'ala de riu ¸ frànghedi, dàedi a un'ala candho colat animales! ¸ dàdebbos, catedhutzos, a un'ala, ca est intrendhe su leone mannu! (Contene) ¸ ah, bois sezis: comente mai in custas alas, ite bonu bisonzu? 3. no potasta mancu abas de camisa asusu candu as satiau su liminaxu de domu mia! ¸ an brigadu e sun abbarrados un'ala de tempus chentza si faedhare ¸ a minore andhei a teracu ma abbellu abbellu mi fatei un'ala de bestiàmene e mi ponzei a sa sola ¸ a su mortu dh'ianta postu in duas alas de mata po ndi dhu calai a bidha 4. solu calecunu faghet s'ala a Cristos ¸ su prus forte fachiat s'ala a su metantzu ¸ dae li facher s'ala tue, a fizu tuo, issu puru est in cherta de mi seder a cabadhu! ¸ si tue no m'aias betadu s'ala, comente aia fatu a che parare, inoghe? ¸ mi fiat improdhendi una surr'e atzarodhus po si ndi scutullai is abas! ¸ sanu e sentza neu, s'ala ti betet Deu! ¸ gi at coitau pinnichendi is alas…: a corant'annus s'est morta! 5. gei ti nau chi alas alas su tzerpi cun trassas malas est girendi e ti burlítada! ¸ is brebeis impunnadhas a in ca creis e sighidhas alas alasAla, Aledda, Aleddu crn ala, lato aile wing Flügel, Seite.àba 1, nf: abai, àvia sa mama de sa mama, fintzas sa mama de s'ajaja ajaja, bisàgia, mannedha, minnanna, tiatia pipius, acrutzaisí a aba! ptl nònna, àvola grand-mère grandmother Großmutter, Ahnin.àba 2, avb, nm: abè, abí, abua, abundi, abui, anue, auba, aubi, aui, aundi, ebua, ibua, unde a+ue: avérbiu pro inditare su logu inue s'istat o a ue si àndhada (averguendhe o dimandhendhe); cun àtera prep., àteru logu acantu 3, innoi, inuba, uba immoi aba s'agataus? ¸ su tempus est coment'a una scala: su chi contat est su gradinu aba si tenint is peis ¸ si fut incrubau aundi de issa ¸ abí est s'òru? ¸ abundi trabballu seu respirendi velenu ¸ bivis auba totu parit fàcili e berus ¸ òlgiu a m'interrai auba dhu est su soli ¸ abui tòcasa? 2. fui peri pensandu de andai aub'e issu po unu consillu ¸ no scit abí andai ¸ su piciochedhu fut portandudeci sa craba aub'e su crabu ¸ aund'e mei, sentz'e dinai, no ti depis presentai! ¸ anue cheres chi andhet? 3. de aundi podiat èssi essia cussa boxixedha? 4. su aundi no dhu scieus dóve (in logu, a logu) où where wo (in logu), wohin (a logu).abadegàsu, nf bellacasu, carrafarina, folacasu, lepilepi, maniposa, pabedha, papagasu, pummeribella, seisei crp.abài  àba 1abalabàli, avb in su mamentu chi semus faedhendhe; pag'ora fàghede comogomo.abàle, abàli abàabangiàre, vrb asseliare, lassare pèrdere in su sensu de si ndhe asseliare de un'ofesa cussu abàngiat sa gente narando fàulas!
Chirca torra |