 |
 |
7.582.015
Visitadores dae su 20.10.2000
|
 |
©2000-2013
Edizioni Condaghes
Web Design:
MAGICA Servizi Informatici
|
D, d, nf: (di) sa de bator líteras de s'alfabbetu rapresentat unu sonu ‘sonoru’ chi si faghet ponindhe sa punta de sa limba in s'iscanzadedha de sas dentes de nanti coment'e a tupare; tenet duos sonos, un forte o longu /dd/(comente si podet distingher in adduire, addentigare, addesumare, addinaradu, addurcare) e unu débbile o lébiu /d/(comente si podet distingher in beda, cida, códua, fedu, ladu, ludu, modu, nodu, roda): unu pronuntziadu arrumbendhe forte sa limba a dentes, s'àteru gai a lébiu azummai de no nondhe sapire; pro no imbentare un'àteru sinnu, sa matessi lítera acumpanzada de una /h/ si podet ponner pro su sonu "cacuminale" /dh/, su chi si faghet arrumbendhe sa punta de sa limba unchinada a susu in daisegus de sas dentes de subra e de dainanti: est su sonu de bidha, cabadhu, codhu, cudhu, istedhu, nudha, pistidhu, sodhu, trudha: pro cuss'etotu, sas peràulas chi faghen custu sonu fintzas in comintzu s'agatan totu in custa parte de su DitzLcs.; su sonu de /d/ a logos che lu bogan si s'agatat in mesu de duas vocales (as. s'omu = sa domu): iscrindhe est menzus a bi lassare sa lítera etotu, o nessi a inditare s'elisione cun su sinnale /'/ chi sa lítera bi màncada. Sa "d" chentza puntu posta in artu de unu númeru, incurtziadura de die/dies; manna, D, balet chimbighentos in sos números romanos. [di] d, D; [de].
da, avb peràula chi s'impreat pro dare prus fortza a su chi si nàrada gei da l'an fatu! ¸ da liu naro! ¸ s'amicu dolidore da si ndh'at a pentire ¸ da ses pagu àrridu, oe!
dà!, iscl: dae! peràula chi si narat pro ispuntorzare a unu o a un'animale pro lu fagher moer a carchi cosa ajó!, dali!, toca! dà, pesadindhe ca semus tuchendhe! ¸ dà, su ’ò, torrabbei! ¸ dà, lassade istare ca como no est ora! ¸ dà, dà, no est dannu mannu! (P.Casu) orsù! (interj.) allons! come on ! hott!, hü!,.
dabbàdas, avb: debbadas, debbaras in debbadas, chentza lúcuru e ne profetu, chentza ndhe bogare nudha, pro nudha: a bortas tenet su valore de "no est pro nudha, no est chentza motivu", e a bortas su valore de "cun totu cussu", "mancari gai", "pro cussu"; in donu, chentza paga ingrúgua csn: dare una cosa debbadas = in donu (o fintzas chentza ndh'aer perunu torracontu) meighinas za ndh'at leadu ma totu debbadas: sa cura no l'at fatu nudha ¸ si ch'est emigradu in debbadas: ndh'est torradu chi istaiat peus de candho est tucadu ¸ a narrer cosa a tie est totu in debbadas, est che a samunare sa conca a s'àinu ¸ no perdedas su tempus in debbadas! 2. nono, no sun debbadas cussas tuas miradas chi mi faghes dognora, Tina mia! (V.Falchi) ¸ no fit, no fit debbadas custas notes passadas de s'istria su càntigu orrorosu! (P.Mossa) ¸ una telefonada ai custas oras de note no est debbadas: dannu b'at capitadu! ¸ debbadas est chi no an mai pasu e sun semper a trumentu! ¸ debbaras prangis custu mengianu! ¸ chi m'as abetau gei no est po dabbadas! ¸ no est debbadas si no ch'est abbojadu: cussu at tentu irbortu! 3. dèu apu pesau seti fillus, sentza dinai: dabbadas no s'apu fatu mannus! ¸ debbadas no at istudiadu, ca fit póveru: chie ndh'at gana za bi reséssidi! ¸ debbadas beniat a domo: boliat a fígia mia! 4. poita depeus pagai cussu chi Deus s'at giau debbadas? prb: bacas lantadas no est debbadas invano, inutilménte en vain uselessly umsonst.
dàbbile, avb chi podet dare, chi podit èssi, chi podit acontessi possíbbile | ctr. impossíbbile est dàbbile chi oe pròada, annuendhe coment'este ¸ est dàbbile chi tenet, cussu prantone, si lu prantas como ¸ est dàbbile chi si agatat dinari in terra no ndhe lu collit, mancu! possíbile, probàbile probable possìble wahrscheinlich.
dabói, dabóis, avb: addaboi, dapoi abosca, acoa, apoi, apusti tres oras est istadu in agonia e daboi ndhe l'an isgiaitadu.
dabòri, nm: daori, dobori, dolore, dolori, dulori su istare male pro carchi mermu chi at tentu dannu o at fatu irfortzu mannu, carena malàida, o fintzas pro carchi dispiaghere addolimentu, dólima, dolímine csn: unu dolore benit, apretat, illébiat, curat, pàssada; su dolore si podet sentire, baliare, agguantare; pònneresi dolore = fagher irfortzu mannu de ndh'aer dannu a sa carena; dolore bogau = dolore de intro ’e corpus chi no s'ischit cun pertzisione inue este; dh'at carriau unu dolori = l'at bénnidu unu dolore; zenias de dolore: de conca, de barras, de itzugu, de mata, de costazu, de renes; dolores de culu = segamentu ’e matzàmini, cosas chi strobbant o no pràxinti; doloris isbuidus de parteras = dolores apustis issindhigadas so totu pistu e no poto istare de sos dolores ¸ inchi dhis bèngiat unu dabori de brenti chi no si potzant ni sei e ni crocai! ¸ cussus daboris depint èssi peus de is daboris de iscendiai ¸ dae tentu no ti ponzas dolore aggantzendhe cussu bàrriu a sa sola! ¸ su dolore lu zuto a tochedhos 2. est mannu su dolore, cun duos mortos in famíllia 3. mighi ti pones dolore, ti faghes carch'illascada barrièndhedi cosa gai a sa sola! prb: dolore ispinghet boche ¸ menzus dolore in oro chi no dolore in coro dolóre douleur ache, sorrow, pain Schmerz; Leid.
dabòscas, avb: daeposca, deposca abosca, acoa, addaboi, apusti, daboschindhe, otonni comintzadu passu passu, coladu soe a trotighedhu e daeposca lómpidu soe a fua manna dópo après after dann; danach;
daboschíndhe, avb: deboscindi, deposcindi tempus apustis acoa, addaboi, apusti, daboscas, imbeniente, poschindhe apprèsso, successivaménte ensuite afterwards, close später, darauf.
dàchi, cng: addaghi, daghi, deghi (iscritu fintzas "da chi", "de chi") candho, si, andhe chi: tenet su valore de inditare su matessi tempus de duas cosas ligadas apare o chi una sighit de un'àtera candho, dàgada, sicomente daghi si tatan de abbas niadas s'incantan che isposos e isposas ¸ daghi ghirat babbu tou as a bider sa surra chi ti dàede ¸ daghi essit su sole faghet caentu ¸ ti pentzas de nci torrai deghi t'ant'a interrai? 2. daghi cheres chi mi sea, un'iscuta m'apo a sere ¸ daghi fis ispetendhe a fagher gai, nâdu mi l'aeres! ¸ no si podet bídere, ma daghi fostè la cheret andhet a subra! dacchè, allorchè, poichè depuis que when, as als; da.
Chirca torra
|
|