|
 | |
 |
5186322 Visitadores dae su 20.10.2000 |
 | |
©2000-2010
Edizioni Condaghes
Web Design:
MAGICA Servizi Informatici
E, e, cng  sa de chimbe líteras de s'alfabbetu est unu sinnu chi rapresentat unu sonu vocale; impreada a sa sola est una cng. Coment'e vocale a bortas est unu sonu abbertu, largu (atzentu gràficu /`/: è) e a bortas serradu, astrintu (atzentu gràficu /´/: é): est abbertu addaghi prus addainanti de unu e de duos postos b'at un'àteru sonu abbertu (/à/, /è/ etotu, /ò/), fintzas candho custu sonu est rapresentadu cun una lítera chi pro régula est de sonu serradu (/i/, /u/) si però in sa peràula chi l'at fata dipèndhere b'aiat unu sonu abbertu (e comente bi est, in log.): bène, chèna, faèdhos (e fuèdhus), o fintzas bèngu/bèngiu (benzo), bèni (bene), brèmi (berme), crèu (creo), dèu (deo), gènti (zente), ghètu (gheto, beto), issu intèndidi (intèndhede), dèu intèrru (interro), lèi (lea, leze), nèmus (nèmos), orbèsci (abbrèschere), pentzèndi (pessendhe), pèrdi, pèrdiri (pèrdere), pèrdu (perdo - ma Pérdu, Pédru), tèngu (tenzo), trèmini (trèmene). Sa /e/ est unu sonu serradu candho prus addainanti de unu o de duos postos b'at una vocale serrada (/u/, /i/): cértu, faédhu, fénu, intérru, létu, nétu, béni!, brabéri, fémina, féti, nébida, pétzi, presonéri, o fintzas chérfidu, dépidu, mércuris, nébidu, séberu, ténneru, zénneru (cosa diferente est candho a sa peràula si bi annunghet carchi elementu chi no est parte sua: cramèndhelu = cramendhe + prn. "lu", pessèndhedi = pessendhe + prn. "ti"). Coment'e cng., chi benit de su latinu "et", no si pronúntziat prus sa /t/ de "et", ma custa si faghet intendher ca afortit sa cussonante de comintzu de sa peràula chi s'agatat addainanti: tui e dèu = nr. tui eddèu, dèu e tui = dèu etúi (e non "edui"), tui e nosu = tui ennòsu, batos e canes = batos ecànes (e non "eganes"), goi e gai = goi eggài, die e note = diennote, unu e mesu = unuemmésu; in camp., candho s'agatat addainanti una peràula chi comintzat cun /e/ o cun /a/, sa "e" cng. a logos che la fúrrian a /i/: matas i erbas, spropósitus i errroris, custus i àturus; in log., cun sos art. si che furriat in "ei" pro no si lassare cufundher cun sa prep. " ’e " (= de): sa mama ei su babbu, sos frades ei sas sorres, sa lana ei sa peta, sas féminas ei sos ómines (ma si faghet fintzas cun sos dimustrativos "custu", "cussu", "cudhu": custu ei cussu ei cudh'àteru). Coment'e impreu, sa "e" cng. serbit a ponner paris duas fràsias o duas peràulas de su matessi importu grammaticale, ma medas bortas si ponet solu coment'e pro dare prus fortza a su chi si nàrada (coment'e in sas fràsias de assempru), e fintzas in su sensu de "ma", cun idea de contràriu, de abbétia; si ponet fintzas pro s'idea de "annunta", pro cussiderare paris duas o prus cantidades de annungher o sumare apare (in itl. = più). Coment'e vocale est desinéntzia de tzertos númenes mascros e azetivos e in campidanesu càmbiat in /i/: cane - cani, fradile - fradili, molente - molenti, ómine -ómini, pane - pani, callente - callenti; tzertos númenes e azetivos chi a su m. essin in /e/ fúrrian sa desinéntzia in /a/ pro fagher su f.: coghidore - coghidora, malefatore - malefatora, traitore - traitora, samunadore - samunadora. In camp. a logos sa /e/ est desinéntzia ue in totu su sardu si ponet sa /a/: as. mebe - meba/mela. Iscrita manna (E) s'impreat coment'e incurtziadura de "est", sa bandha zogràfica de s'oriente e coment'e numen de una vitamina. A/c. sa "e" cng. e sa "’e" prep. si poden cufundher apare segundhu coment'e s'iscríede (as. "un'e mesu" podet bàlere "unu e mesu" - nr. unuemmésu = unu prus su mesu - e fintzas "unu ’e mesu" - nr. unuemésu = unu de mesu), a bortas fintzas cufundhindhe su sinnificadu; pro cussu est menzus a no apostrofare mai sa peràula chi benit innantis de sa "e" cng. e iscríere "unu e mesu", "fizu e mama", "frutu e àrbure", "tapu e fundhu" e gai.  ei  custa cosa andhat bene como e andhaiat bene tandho ¸ cussu cristianu est fatu e lassau ¸ est aici e no ndi bollu intendi prusu! ¸ custos sun maridu e muzere, frade e sorre, sorga e nura ¸ papat pani e casu 2. e ite cheres? ¸ e a ue ses tuchendhe? ¸ e chie leat casu! ¸ e ite s'isto deo, a su postu tou!… ¸ e andhe brea a mi che aer lassadu furare su zuo! 3. tzertos campan su cane cun sas mezus ingognas e no daen unu bículu de pane a unu famidu! ¸ tue no cheres e deo emmo! ¸ e comente, no ndhe li dao deo e ndhe li daes tue?! ¸ a ite tiat èssere: deo triballo e tue nono?! ¸ est beru e no lu cheres atrocare! 4. duos e duos faghet bàtoro, chimbe e chimbe deghe  e, ed  e, et  alphabet letter, and  e, E; und (Konj.).eà, iscl peràula chi a sa sola o cun prn. s'impreat coment'e averendhe una cosa chi in carchi manera s'ispetaíada allu 2!, eallu!, eandhe! mih! eà s'istiga testimonza, ealla ínnida in sos cosciales de sas giannas! ¸ eadiche ingalenada: già fit ora! ¸ eà su macu! ¸ s’ammorada mea ealla ¸ eà su chi mi faghet a crebare! ¸ eachela, sa luna, chi si est acerendhe!èa, avb peràula chi s'impreat coment'e pedindhe de ischire carchi cosa, fintzas candho no s'isetat risposta peruna elleite, poite ea, no andhat bene goi? ¸ ell'ea ite t'an fatu, chi ses pranghindhe? ¸ ell'ea, no sun bonas sas fizas féminas puru?!èa 1, nf: abba, eba pióida.eacà, iscl eandhe!eaíte, avb abbite?ealdènti, nf: abbardente. eàllu!, iscl ea + lu (o + la) allu 2! / achelu!, acoghi!, ajallu, edheà!, millichelu! ealla chi che lórumu s'est fata! ¸ in sa labia chi est tota lascinzu, pro pagu chi ti fides, ealla fata! ¸ tota sa fortza tua ealla in cue! ¸ eallu a babbu ingruxadu, isarghendhe su trigu! ¸ eallu s'istedhu de chenadorzu! ¸ eallumiche betzu e chentza cojadu! ¸ s’ammorada mea ealla! ècco! voilà! here he (she,it) is da!.ealòlga, nf s'abba chi si bi chírriat intro de sas bobbolloncas de brusiaduras, in sa carre, o fintzas zenia de abba cun samben chi essit in martziduras abbadruxaeàndhe!, iscl e + andhe = ita mannu, ita bellu, ita bonu!, ma càstia!…; a bortas fintzas in su sensu de "allodhu!", "mindhe!" andhe! / acondhe eandhe amore chi at tentu, a si ndhe fuire dae preíderu pro una fémina! ¸ eandhe dultzura, cussa! ¸ eandhe dannu chi nos an fatu! ¸ eandhe làstima de zòvanu andhadu male! ¸ eandhe cosa chi as fatu a m'azuare! 2. eandhe unu de sos osilesos chi irrobbesin a babbu! che (agg.) comme, que what, how was für ein..., was für eine...!.
Chirca torra |